Plantacja choinek może być miejscem produkcji i jednocześnie wartościowym siedliskiem dla części dzikich gatunków. Nie dzieje się to jednak automatycznie. O wartości takiej powierzchni decyduje przede wszystkim sposób prowadzenia międzyrzędzi, intensywność ochrony chemicznej, obecność miedz i zakrzaczeń oraz to, co znajduje się wokół plantacji.
To ważne rozróżnienie. Równy prostokąt jodły kaukaskiej z czarną, pozbawioną roślinności glebą daje przyrodzie niewiele. Ta sama uprawa, ale z pasami roślinności, niekoszonymi fragmentami, obrzeżami bez oprysków i drzewkami w różnym wieku może już tworzyć mozaikę siedlisk. Szczególnie tam, gdzie alternatywą jest wielohektarowe pole albo intensywnie użytkowana łąka.
Nie oznacza to, że plantacja zastępuje las, naturalną łąkę czy stare zakrzaczenia. Jej potencjał przyrodniczy trzeba oceniać względem tego, co rosło w danym miejscu wcześniej i jak plantacja jest użytkowana.
Młode choinki tworzą siedlisko, którego brakuje w intensywnym krajobrazie
Najciekawszy okres z punktu widzenia części ptaków przypada nie wtedy, gdy choinki są już wysokie i zwarte, lecz w pierwszych latach uprawy. Młoda plantacja pozostaje półotwarta: pomiędzy drzewkami występują fragmenty niskiej roślinności i odsłoniętej ziemi, a same iglaki tworzą pierwsze miejsca osłony.
Europejskie badania plantacji choinkowych wskazują, że z takich warunków korzystają m.in. makolągwa, świergotek drzewny, lerka i trznadel. W analizie prowadzonej w niemieckim regionie Hochsauerland wszystkie cztery gatunki preferowały przy wyborze terytoriów plantacje młodsze niż sześć lat. Lerka i świergotek szczególnie korzystały z otwartej struktury i dostępnej powierzchni gruntu, natomiast makolągwa oraz trznadel wykorzystywały również starsze partie upraw.
Jeszcze bardziej wymowne są wyniki badań z belgijskich Ardenów. Na analizowanych plantacjach stwierdzano średnio 4,7 gatunku ptaków na stanowisko, podczas gdy na porównywanych intensywnych użytkach zielonych było to 2,1 gatunku. Efekt nie był jednak uniwersalny. Najwyraźniej pojawiał się w krajobrazie ubogim w żywopłoty — przy ich zagęszczeniu poniżej około 70 metrów na hektar. Tam, gdzie otoczenie już było bogate w zadrzewienia, przewaga plantacji zanikała.
To pokazuje praktyczną zasadę: plantacja ma największą szansę zwiększyć różnorodność tam, gdzie wprowadza do monotonnego krajobrazu nową strukturę, a nie tam, gdzie zastępuje cenne siedlisko.
Przykład jest prosty. Dwuhektarowa plantacja założona na dużym polu i prowadzona z roślinnymi obrzeżami może stworzyć miejsca żerowania, osłony i gniazdowania, których wcześniej praktycznie nie było. Założenie identycznej plantacji po zaoraniu starej, ekstensywnie użytkowanej łąki pełnej kwitnących roślin może dać efekt odwrotny.
Dlatego przed posadzeniem drzewek warto zadać trzy pytania:
-
co obecnie znajduje się na działce — intensywne pole czy półnaturalna łąka;
-
jak wygląda otoczenie — czy są miedze, rowy, zakrzaczenia i zadrzewienia;
-
czy plantacja zwiększy różnorodność struktury terenu, czy ją zmniejszy.
To ważniejsze niż samo pytanie, czy sadzona będzie jodła kaukaska, świerk pospolity czy świerk kłujący.
Plantacja nie powinna więc być przedstawiana jako zamiennik naturalnego ekosystemu. Jest raczej siedliskiem zastępczym, które w odpowiednim krajobrazie może mieć realną wartość.
Najwięcej zależy od tego, co dzieje się między rzędami
Dla przyrody różnica pomiędzy dwoma plantacjami tego samego gatunku drzew może być większa niż pomiędzy dwiema zupełnie różnymi uprawami. Powód jest prosty: zwierzęta korzystają nie tylko z samych choinek.
Liczy się również to, co rośnie pod nimi i pomiędzy nimi.
Producent ma tutaj trudny kompromis. Konkurencyjna roślinność odbiera młodym drzewkom wodę i składniki pokarmowe, a wysoka trawa może pogarszać przewiewność, utrudniać formowanie i pracę na plantacji. Całkowite wyeliminowanie roślin zielnych jest jednak najprostszą drogą do mocnego ograniczenia wartości siedliska.
W praktyce lepszym rozwiązaniem bywa zarządzanie roślinnością strefowo zamiast utrzymywania całej powierzchni w jednakowym stanie.
Może to oznaczać:
-
częstsze koszenie bezpośrednio w miejscach, gdzie roślinność realnie konkuruje z młodymi drzewkami;
-
pozostawienie fragmentów międzyrzędzi z niższą roślinnością;
-
koszenie części powierzchni w różnych terminach zamiast jednorazowego „wyczyszczenia” całej plantacji;
-
zachowanie miedzy lub pasa roślinności na obrzeżu;
-
ograniczenie zabiegów chemicznych do miejsc, w których są faktycznie potrzebne.
Nie jest to rozwiązanie bez kosztów. Koszenie selektywne zajmuje więcej czasu, nieskoszone fragmenty komplikują przejazd sprzętu, a większa liczba roślin oznacza konieczność uważniejszego monitorowania konkurencji o wodę. Na lekkiej glebie podczas suchego maja i czerwca pozostawienie wysokiej roślinności tuż przy świeżo posadzonej jodle może być kiepskim pomysłem. W takim miejscu najpierw trzeba utrzymać drzewka przy życiu.
Inaczej wygląda sytuacja na starszej plantacji. Jeżeli choinki mają już dobrze rozwinięty system korzeniowy, nie ma sensu automatycznie traktować każdego zielonego międzyrzędzia jak problemu wymagającego likwidacji.
Podobnie należy podchodzić do środków ochrony roślin. Na polskiej plantacji można stosować wyłącznie preparaty dopuszczone do danego zastosowania, zgodnie z aktualnym rejestrem i etykietą konkretnego środka. Nie powinno się przenosić programu ochrony z innej uprawy tylko dlatego, że „substancja jest ta sama”. Aktualny rejestr trzeba sprawdzać przed zabiegiem.
Znaczenie mają też cieki i zbiorniki wodne. W gospodarstwach objętych wymogami warunkowości WPR norma GAEC 4 wprowadza na użytkach rolnych co najmniej 3-metrową strefę, w której nie stosuje się nawozów ani środków ochrony roślin przy wodach powierzchniowych. To minimum systemowe, a nie automatycznie bezpieczna odległość dla każdego preparatu. Etykieta konkretnego środka może wymagać szerszej strefy ochronnej.
Dobre gospodarowanie zaczyna się więc nie od rezygnacji ze wszystkich zabiegów, lecz od odejścia od zabiegów rutynowych. Najpierw diagnoza problemu, potem decyzja.
Jeżeli szkodnik występuje punktowo na 5% plantacji, opryskiwanie całych dwóch hektarów tylko dlatego, że opryskiwacz i tak jest już przygotowany, jest rozwiązaniem wygodnym, ale słabym zarówno ekonomicznie, jak i przyrodniczo.
O wartości plantacji przesądzają obrzeża, terminy prac i ciągłość siedliska
Najbardziej niedocenionym miejscem na plantacji często jest jej skraj.
Kilkumetrowa miedza, istniejący żywopłot, zarośnięty fragment przy rowie czy pas roślin pomiędzy kwaterami nie daje właścicielowi kolejnych stu choinek na sprzedaż. Może natomiast zapewnić pokarm, osłonę i połączenie plantacji z innymi fragmentami krajobrazu.
To szczególnie istotne w większych gospodarstwach. Jeżeli wszystkie kwatery zostaną założone tego samego roku, a po kilku latach jednocześnie wycięte, struktura siedliska zmienia się gwałtownie. Produkcyjnie również nie jest to szczególnie wygodne. Rozłożenie nasadzeń na roczniki daje bardziej stabilną sprzedaż i jednocześnie powoduje, że na gospodarstwie występują jednocześnie niskie sadzonki, kilkuletnie drzewka oraz starsze kwatery.
Powstaje mozaika wiekowa, która jest korzystniejsza dla różnych grup organizmów niż jednolity blok identycznych drzew.
Przykład: gospodarstwo posiada 6 ha przeznaczonych pod produkcję. Zamiast obsadzić wszystko jednocześnie, może odnawiać kolejne kwatery etapami. Nie trzeba projektować struktury wyłącznie pod kątem przyrody — przemawia za nią także rozłożenie ryzyka produkcyjnego oraz pracy przy wycince.
Drugi element to terminy zabiegów.
Plantacja nie jest terenem, na którym od marca do lata niczego nie wolno robić. Popularne traktowanie okresu od 1 marca do 15 października jako bezwzględnego ustawowego zakazu prowadzenia prac jest uproszczeniem. Istotne jest to, czy występują chronione zwierzęta i czy planowane działanie może prowadzić np. do niszczenia gniazd, siedlisk albo niedozwolonego płoszenia.
Dlatego przed intensywnym koszeniem, usuwaniem zakrzaczeń czy pracami w miejscu, w którym widać aktywność ptaków, trzeba najpierw sprawdzić teren. Dotyczy to szczególnie obrzeży oraz starszych, gęstszych partii plantacji.
Jeżeli w krzewach znajduje się czynne gniazdo, mechaniczne „wyczyszczenie” pasa dlatego, że akurat zaplanowano pracę na ten dzień, przestaje być zwykłym zabiegiem pielęgnacyjnym. Ochrona gatunkowa działa przez cały rok, a nie tylko w umownym sezonie lęgowym.
Nie chodzi przy tym o pozostawienie plantacji bez pielęgnacji. W produkcji choinek regularne formowanie, ochrona młodych drzewek i kontrolowanie zachwaszczenia są normalną częścią technologii. Chodzi o ustalenie kolejności:
-
sprawdzić, czy w planowanym miejscu nie ma aktywnych gniazd lub innych chronionych siedlisk;
-
ocenić, czy zabieg rzeczywiście trzeba wykonać na całej powierzchni;
-
tam, gdzie to możliwe, pozostawić miedzę, fragment roślinności albo zakrzaczone obrzeże;
-
dopiero później ustalić zakres koszenia, cięcia lub ochrony.
Najgorszy model to plantacja zarządzana według zasady „wszystko równo i czysto”. Dobrze wygląda na zdjęciu reklamowym, ale ekologicznie szybko staje się monotonna.
Lepszy kompromis daje kontrolowany nieporządek: uporządkowane rzędy produkcyjne, a obok nich fragmenty, których nie trzeba co trzy tygodnie doprowadzać do wyglądu trawnika.
Ma to znaczenie także dla klienta kupującego choinkę. Lokalna plantacja prowadzona w taki sposób może być racjonalniejszym wyborem niż drzewko o nieznanym pochodzeniu transportowane przez dużą część Europy. Nie należy jednak oceniać plantacji wyłącznie po deklaracji „eko”. Lepiej zapytać producenta o sposób odchwaszczania, częstotliwość koszenia, stosowanie środków ochrony i to, czy zachowuje naturalne obrzeża.
Więcej informacji na: mapachoinek.pl
FAQ: plantacja choinek a przyroda
Czy plantacja choinek jest bardziej ekologiczna od lasu?
Nie. Plantacja produkcyjna nie zastępuje naturalnego ani dobrze funkcjonującego gospodarczego ekosystemu leśnego. Może natomiast zwiększać różnorodność siedlisk w monotonnym krajobrazie rolniczym, szczególnie gdy powstaje na intensywnie użytkowanym polu lub ubogim gatunkowo użytku zielonym.
Czy pozostawienie wysokiej trawy pomiędzy choinkami zawsze pomaga przyrodzie?
Nie. Przy młodych sadzonkach silna konkurencja o wodę może zwiększać wypadanie drzewek, szczególnie podczas suszy. Rozsądniejszym rozwiązaniem jest pozostawianie roślinności pasami albo utrzymywanie jej dalej od najmłodszych drzew.
Czy na plantacji można zrezygnować z herbicydów?
Na części stanowisk tak, zastępując je koszeniem albo mechanicznym ograniczaniem roślinności. Nie wszędzie będzie to równie łatwe lub ekonomiczne. Największy sens ma ograniczenie zabiegów wykonywanych na całej powierzchni i przejście na działanie punktowe tam, gdzie presja chwastów rzeczywiście tego wymaga.
Czy ptaki naprawdę zakładają gniazda na plantacjach choinek?
Tak. Europejskie badania potwierdzają wykorzystanie takich upraw m.in. przez trznadla, makolągwę, świergotka drzewnego i lerkę. Poszczególne gatunki wybierają jednak różne fazy rozwoju plantacji, dlatego właśnie zróżnicowanie wieku kwater ma znaczenie.
Czy od 1 marca do 15 października obowiązuje całkowity zakaz wycinki i koszenia?
Nie. Ten przedział odpowiada okresowi lęgowemu większości ptaków, ale nie jest uniwersalnym kalendarzowym zakazem wszystkich prac. Przed wykonaniem zabiegu trzeba ustalić, czy nie dojdzie do naruszenia zakazów dotyczących gatunków chronionych, np. zniszczenia gniazda lub siedliska.
Co daje największy efekt przyrodniczy przy najmniejszej ingerencji w produkcję?
Najczęściej zachowanie miedz i istniejących zakrzaczeń, niewykaszanie całej powierzchni jednocześnie, ograniczenie oprysków wykonywanych „na wszelki wypadek” oraz prowadzenie kwater w różnych klasach wieku.
Jeżeli właściciel chce zwiększyć wartość przyrodniczą plantacji, nie powinien zaczynać od budek lęgowych, hoteli dla owadów ani efektownych tablic edukacyjnych. Najpierw trzeba przejść działkę i zaznaczyć miejsca, które są rutynowo koszone, opryskiwane albo usuwane mimo braku wyraźnej potrzeby. Pierwszym błędem do usunięcia jest sterylizacja całej powierzchni. Dopiero później ma sens dokładanie nowych elementów siedliska.
